Hanya 56 peratus antibiotik di Malaysia daripada kumpulan paling selamat, sasaran global 70 peratus

Bukan semua antibiotik membawa risiko yang sama. Pertubuhan Kesihatan Sedunia menyusun antibiotik kepada tiga kumpulan, iaitu Access bagi ubat lini pertama yang selamat, murah dan berspektrum sempit, Watch bagi ubat berspektrum lebih luas yang lebih mudah mencetuskan rintangan, dan Reserve bagi ubat simpanan terakhir. Satu analisis data jualan farmaseutikal kebangsaan bagi tempoh 2019 hingga 2023 mendapati hanya 56.0 peratus antibiotik yang digunakan di Malaysia tergolong dalam kumpulan Access.

Angka itu penting kerana Malaysia, bersama negara anggota Pertubuhan Bangsa Bangsa Bersatu yang lain, bersetuju pada mesyuarat peringkat tinggi mengenai rintangan antimikrob pada 2024 bahawa sekurang-kurangnya 70 peratus penggunaan antibiotik perlu datang daripada kumpulan Access menjelang 2030. Beban kematian yang terbit daripada rintangan itu sudah kami laporkan dalam ulasan sebelum ini. Perkara yang jarang dibincangkan ialah punca di hulu, iaitu berapa banyak antibiotik yang sebenarnya dikeluarkan setiap hari di Malaysia dan jenis mana yang paling laris.

Kumpulan Access, Watch dan Reserve menentukan berapa cepat rintangan terbentuk

Pembahagian AWaRe bukan sekadar susunan senarai ubat. Ia mengukur seberapa besar tekanan pemilihan yang dikenakan ke atas bakteria. Ubat kumpulan Access seperti amoksisilin menyerang sasaran yang lebih sempit, manakala ubat kumpulan Watch seperti sefalosporin generasi ketiga, makrolida dan kuinolon menyapu lebih banyak jenis bakteria sekali gus, termasuk bakteria baik dalam usus, dan meninggalkan ruang untuk strain rintang membiak.

Analisis data jualan kebangsaan itu turut mengira indeks Access berbanding Watch, iaitu nisbah antara kedua dua kumpulan. Nisbahnya 3.18 dalam sektor awam tetapi hanya 1.14 dalam sektor swasta, bermakna hampir setiap satu dos Access di klinik dan hospital swasta diimbangi satu dos Watch. Proporsi Watch paling tinggi direkodkan di hospital swasta, manakala proporsi Access paling tinggi di klinik kesihatan kerajaan. Laporan Pertubuhan Kesihatan Sedunia pada April 2025 pula mendapati hanya satu daripada tiga negara yang melapor data berjaya mencapai sasaran 70 peratus itu, dengan penggunaan median global pada 18.3 dos harian tertakrif bagi setiap 1,000 penduduk sehari.

Klinik swasta mengeluarkan antibiotik hampir sepuluh kali ganda klinik kerajaan

Jurang antara dua sektor ini adalah antara yang paling ketara dalam data Malaysia. Kajian yang diterbitkan dalam BMC Public Health mendapati jumlah penggunaan antibiotik penjagaan primer negara ialah 6.14 dos harian tertakrif bagi setiap 1,000 penduduk sehari pada 2018, naik sedikit kepada 6.56 pada 2019, sebelum jatuh kepada 4.54 pada 2020 dan 4.17 pada 2021 ketika perhimpunan orang ramai terhad.

Yang lebih memberi maklumat ialah pecahannya. Daripada 4.17 itu pada 2021, sebanyak 3.78 datang daripada sektor swasta berbanding 0.39 sahaja daripada sektor awam. Corak ubatnya juga berbeza. Penisilin membentuk 81 peratus penggunaan di sektor awam tetapi hanya 37 peratus di sektor swasta, sementara sefalosporin, makrolida dan tetrasiklin jauh lebih kerap dikeluarkan di klinik swasta. Empat molekul sahaja membentuk 90 peratus penggunaan awam berbanding lapan molekul di sektor swasta, satu tanda preskripsi awam lebih terikat kepada formulari.

Hampir setiap negara memberi lebih banyak ubat kumpulan Watch daripada keperluan klinikal

Kajian penanda aras yang diterbitkan dalam The Lancet Public Health pada 21 Julai 2026 mengumpulkan 186 negara dan wilayah ke dalam kelompok setara mengikut beban jangkitan, kadar rintangan dan ciri sosiodemografi, kemudian menganggarkan paras penggunaan yang sepatutnya bagi setiap kelompok. Antara 67 negara yang mempunyai data penggunaan sebenar, 66 atau 99 peratus menggunakan ubat kumpulan Watch melebihi paras optimum, manakala 72 peratus menggunakan lebih banyak antibiotik secara keseluruhan daripada keperluan klinikal mereka.

Kajian yang sama menganggarkan paras optimum global ialah kira kira 76 peratus daripada penggunaan datang daripada kumpulan Access, iaitu lebih tinggi daripada sasaran rasmi 70 peratus. Ini bermakna sasaran antarabangsa yang belum dicapai Malaysia itu sebenarnya lebih longgar daripada apa yang dicadangkan oleh beban penyakit sebenar.

Garis panduan 2019 membuktikan corak preskripsi boleh berubah dalam masa singkat

Bahagian yang memberi harapan ialah bukti bahawa campur tangan berkesan. Satu kajian siri masa terganggu ke atas 800,899 preskripsi antibiotik daripada 66 klinik kesihatan awam antara 2011 hingga 2019 mendapati hanya 4.98 peratus preskripsi mengandungi antibiotik, tetapi kesesuaian penggunaannya pada mulanya sangat rendah.

Sebelum Garis Panduan Antimikrob Kebangsaan 2019 dilaksanakan, kesesuaian preskripsi berada sekitar 7.77 peratus. Selepas ia dilaksanakan bersama program pemantauan penggunaan antimikrob di klinik, kadar itu melonjak kepada kira kira 62.4 peratus. Bagi faringitis akut dan rinosinusitis akut, iaitu keadaan yang majoritinya berpunca daripada virus, kesesuaian meningkat daripada 5.46 peratus kepada 89.77 peratus. Edisi 2014 garis panduan yang diedarkan tanpa program sokongan hampir tidak memberi kesan, yang menunjukkan dokumen sahaja tidak memadai. Kementerian Kesihatan kini menggunakan edisi keempat garis panduan tersebut yang dikeluarkan pada 2024, manakala data pengawasan NSAU bagi 2024 menunjukkan penggunaan di unit rawatan rapi turun 29 peratus berbanding tahun sebelumnya walaupun penggunaan polipeptida naik 21 peratus.

Kekurangan ubat lini terakhir sama merbahaya dengan penggunaan berlebihan

Masalah ini mempunyai dua muka. Kajian Lancet yang sama mendapati 42 peratus negara sebenarnya kurang memberikan antibiotik kumpulan Access kepada pesakit yang memerlukannya, dan 52 peratus tidak mempunyai bekalan kumpulan Reserve yang mencukupi untuk merawat jangkitan rintang ubat. Di Malaysia, penggunaan kumpulan Reserve dalam penjagaan komuniti swasta kekal di bawah 0.01 peratus, iaitu paras yang munasabah bagi klinik, tetapi ia bermakna beban rawatan kes rintang jatuh sepenuhnya ke atas hospital.

Bagi rakyat biasa, kesannya berlapis. Pesakit yang membayar sendiri di klinik swasta lebih berkemungkinan pulang dengan antibiotik berspektrum luas yang lebih mahal daripada yang diperlukan untuk batuk atau sakit tekak yang akan pulih sendiri. Setiap kursus sebegitu mengurangkan bilangan ubat yang masih berkesan apabila seseorang benar benar memerlukannya, sama ada selepas pembedahan, ketika rawatan kanser, atau bagi bayi pramatang di unit rawatan rapi. Ukuran kejayaan yang paling berguna untuk dipantau bukan sekadar jumlah antibiotik yang digunakan, tetapi nisbah Access berbanding Watch dalam setiap sektor, kerana angka itulah yang menunjukkan sama ada Malaysia sedang bergerak ke arah komitmen 2030 atau menjauhinya.