Dua kematian pertama akibat strok haba di Malaysia tahun ini berlaku ketika amaran cuaca panas Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) masih berada di Tahap 1, iaitu tahap waspada. Seorang kanak-kanak berusia dua tahun maut selepas ditinggalkan di dalam kenderaan, manakala seorang lelaki berusia 42 tahun meninggal dunia selepas menyertai acara maraton di Pulau Pinang. Kedua-dua kes itu dilaporkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) pada awal Mei.
Fakta ini penting kerana ramai orang menganggap bahaya haba hanya bermula apabila gelombang haba diisytiharkan. Data KKM menunjukkan sebaliknya. Haba membunuh pada suhu yang dianggap biasa oleh kebanyakan rakyat, terutamanya apabila ia bertembung dengan aktiviti fizikal berat, ruang tertutup dan tubuh yang tidak sempat pulih pada waktu malam.
Empat kematian dan 73 kes dalam enam bulan
Menurut Bahagian Kawalan Penyakit KKM, sebanyak 73 kes penyakit berkaitan haba direkodkan di seluruh negara dari 1 Januari hingga awal Julai 2026. Daripada jumlah itu, 59 kes ialah keletihan haba, enam kes strok haba akibat aktiviti fizikal, empat kes strok haba klasik, dua kes hiperpireksia selepas bersalin dan dua kes kekejangan haba.
Jumlah kematian kumulatif meningkat kepada empat orang, melibatkan dua lelaki dewasa berusia 42 tahun di Pulau Pinang dan 22 tahun di Kedah, serta dua kanak-kanak berusia dua tahun di Negeri Sembilan dan empat tahun di Perak. Analisis KKM pada awal Mei mendapati 58 peratus kes ketika itu berkait dengan aktiviti fizikal dalam cuaca panas, dan hampir separuh daripadanya melibatkan sukan seperti larian merentas desa, latihan sukan dan maraton.
Angka ini kecil jika dibandingkan dengan jumlah penduduk, tetapi ia hampir pasti menggambarkan sebahagian sahaja daripada beban sebenar. Keletihan haba yang ringan jarang dibawa ke klinik, dan kematian warga emas akibat jantung atau buah pinggang yang diburukkan oleh cuaca panas biasanya tidak direkodkan sebagai kes haba.
Malam yang tidak lagi menyejukkan badan
Satu perkara yang kurang diberi perhatian ialah bagaimana corak pemanasan di Malaysia berubah. Laporan Fourth National Communication (NC4) yang dikemukakan kerajaan kepada Konvensyen Rangka Kerja Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Perubahan Iklim (UNFCCC) pada 2024 mencatatkan bahawa suhu minimum di negara ini meningkat kira-kira 0.27 darjah Celsius sedekad sepanjang lima dekad lalu, lebih pantas berbanding suhu maksimum yang naik sekitar 0.24 darjah Celsius sedekad.
Suhu minimum biasanya dicatat pada waktu malam dan awal pagi. Apabila malam kekal panas, tubuh tidak berpeluang menurunkan suhu teras dan memulihkan diri sebelum berdepan bahang hari berikutnya. Kesannya paling berat kepada mereka yang tinggal di rumah pangsa yang sesak, rumah beratap zink tanpa penyaman udara, serta pekerja syif yang tidur pada siang hari.
Sistem amaran yang hanya membaca suhu siang
Sistem amaran MetMalaysia ketika ini disusun mengikut suhu maksimum harian. Tahap 1 atau waspada dikeluarkan apabila suhu maksimum mencecah 35 hingga 37 darjah Celsius selama sekurang-kurangnya tiga hari berturut-turut. Tahap 2 atau gelombang haba pula apabila suhu berada antara 37 hingga 40 darjah Celsius bagi tempoh yang sama, dan Tahap 3 apabila melebihi 40 darjah Celsius.
Kerangka ini mudah difahami, tetapi ia tidak mengambil kira kelembapan dan suhu malam secara langsung. Di negara tropika yang lembap, badan sukar menyejukkan diri melalui peluh walaupun suhu udara belum mencecah 37 darjah. Kematian pada Tahap 1 tahun ini menunjukkan jurang antara angka di termometer dengan tekanan haba yang sebenarnya dirasai tubuh manusia.
Tekanan ini boleh bertindih dengan ancaman lain. Pada petang 7 Oktober 2026, bacaan Jabatan Alam Sekitar menunjukkan 35 daripada 68 stesen pemantauan mencatat Indeks Pencemar Udara pada tahap tidak sihat, dengan bacaan tertinggi 190 di Batu Pahat, Johor. Hari yang panas dan berjerebu menambah beban kepada jantung dan paru-paru pada masa yang sama.
Pekerja luar, kanak-kanak dan warga emas menanggung risiko tertinggi
Di peringkat global, laporan Lancet Countdown 2025 yang diterbitkan bersama Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) menganggarkan purata 546,000 kematian berkaitan haba setahun, meningkat 23 peratus sejak 1990-an. Laporan itu juga menganggarkan kira-kira 640 bilion jam kerja berpotensi hilang pada 2024 akibat pendedahan haba, bersamaan kerugian pendapatan sekitar USD1.09 trilion.
Bagi Malaysia, angka jam kerja yang hilang itu diterjemahkan kepada pekerja binaan, penghantar makanan, peneroka ladang dan petani yang tidak boleh berhenti bekerja apabila matahari terik. Kanak-kanak pula terdedah melalui aktiviti sukan sekolah dan kenderaan yang tertutup, manakala warga emas dan pesakit kronik lebih mudah mengalami dehidrasi tanpa menyedarinya.
Langkah yang boleh diambil sebelum musim panas 2027
Musim kering dari Februari hingga April lazimnya membawa bahang paling tinggi ke Semenanjung. Beberapa bulan sebelum itu ialah masa yang sesuai untuk menilai semula tiga perkara. Pertama, sama ada amaran cuaca panas wajar mengambil kira indeks haba yang menggabungkan suhu dan kelembapan, serta suhu malam. Kedua, sama ada penganjur acara sukan dan sekolah perlu mematuhi garis panduan wajib apabila amaran Tahap 1 dikeluarkan, bukan hanya pada Tahap 2.
Ketiga, sistem pelaporan kes perlu menangkap kematian yang diburukkan oleh haba dalam kalangan warga emas dan pesakit kronik, bukan sekadar kes strok haba yang jelas. Tanpa data itu, skala sebenar ancaman sukar diukur.
Bagi orang ramai, nasihat KKM kekal asas: minum air secara kerap walaupun tidak dahaga, kurangkan aktiviti berat ketika tengah hari, berehat di tempat teduh, dan jangan sekali-kali meninggalkan kanak-kanak di dalam kenderaan. Dapatkan rawatan segera jika mengalami pening, loya, kekejangan otot atau keletihan melampau. Dalam iklim yang malamnya semakin panas, amaran Tahap 1 perlu dilayan sebagai isyarat bahaya, bukan sekadar maklumat cuaca.