Belanjawan 2027 yang dibentangkan pada 9 Oktober menggandakan peruntukan membaik pulih dan menyelenggara semua jenis sekolah, daripada 1 bilion kepada 2 bilion ringgit. Tabung Sumbangan Wang Awam Sekolah turut ditambah baik supaya sumbangan ibu bapa, alumni dan masyarakat boleh digunakan untuk operasi sekolah, pembaikan kemudahan, peralatan serta program murid, dengan potongan cukai sehingga 10 peratus daripada pendapatan agregat bagi penyumbang tunai.
Semua langkah ini meletakkan lebih banyak wang dan lebih banyak keputusan di peringkat sekolah. Persoalan yang jarang dibangkitkan dalam perbahasan belanjawan ialah siapa yang akan mengurusnya. Di setiap sekolah, jawapannya ialah guru besar atau pengetua, dan data Kementerian Pendidikan menunjukkan barisan pemimpin sekolah negara sedang melalui tempoh peralihan yang tidak mudah.
Autonomi terpimpin menjadi sasaran rasmi sedekad
Rancangan Pendidikan Malaysia (RPM) 2026-2035 menetapkan satu sasaran yang jelas: semua institusi pendidikan KPM perlu mendapat autonomi terpimpin sekurang-kurangnya dalam satu bidang, sama ada kurikulum, kewangan, sumber manusia, pengurusan murid atau perolehan. Istilah terpimpin itu penting. Sekolah tidak dilepaskan sepenuhnya, sebaliknya diberi ruang membuat keputusan yang lebih sesuai dengan murid dan komuniti setempat, dalam kerangka yang ditetapkan kementerian.
Dokumen yang sama mengakui kelemahan asasnya secara terus terang. Menurut RPM, keupayaan institusi pendidikan untuk mengurus secara kendiri masih perlu ditingkatkan bagi mengurangkan kebergantungan kepada Jabatan Pendidikan Negeri (JPN) dan Pejabat Pendidikan Daerah (PPD). Ketidakjelasan fungsi dan bidang kuasa antara jabatan juga disebut sebagai punca pertindihan peranan dan kelewatan keputusan. Sebab itu Teras Strategik 7 menggabungkan dua langkah serentak, iaitu menyusun semula fungsi dan perjawatan JPN serta PPD, dan meningkatkan pemberian autonomi kepada sekolah.
Rekod pengurusan kewangan sekolah masih bercampur
Bukti terdekat tentang kesediaan sekolah datang daripada inisiatif pembiayaan saksama. RPM melaporkan bahawa pada 2024, sebanyak 73 peratus daripada 996 sekolah yang diberi autonomi pembiayaan saksama berjaya mengoptimumkan perbelanjaan daripada peruntukan yang diterima. Angka itu boleh dibaca dari dua arah. Sebahagian besar sekolah mampu mengurus wang sendiri dengan baik, tetapi kira-kira satu daripada empat sekolah dalam kumpulan itu belum mencapai tahap yang diharapkan.
Kementerian sendiri mencadangkan latihan bertumpu kepada sekolah berprestasi rendah dalam pengurusan kewangan. Apabila peruntukan penyelenggaraan berganda dan tabung sumbangan awam diperluas, jurang kemahiran ini menjadi lebih ketara. Wang yang lebih besar memerlukan perancangan perolehan, rekod yang telus dan keupayaan menetapkan keutamaan, semuanya tugas yang akhirnya terletak di meja pentadbir sekolah.
Saluran NPQEL pernah merosot sebelum pulih
Untuk dilantik sebagai guru besar atau pengetua, seorang guru perlu melalui Program Kelayakan Profesional Kebangsaan bagi Pemimpin Pendidikan (NPQEL) kendalian Institut Aminuddin Baki. Angka yang dikemukakan Timbalan Menteri Pendidikan, Wong Kah Woh, di Dewan Rakyat pada Ogos 2025 menunjukkan ambilan program ini pernah mencecah 1,675 orang pada 2016, sebelum menjunam kepada 685 orang pada 2022 dan 690 orang pada 2023.
Ambilan kemudian dinaikkan kepada 1,123 orang pada 2024 dan 1,652 orang pada 2025, tertinggi sejak beberapa tahun. Namun, kesan dua tahun ambilan rendah tidak hilang serta-merta kerana calon yang tidak dilatih pada 2022 dan 2023 ialah calon yang sepatutnya mengisi jawatan kepimpinan sekarang. Setakat 9 Julai 2025, sebanyak 2,244 daripada 2,409 jawatan pengetua telah diisi, manakala bagi guru besar, 7,584 daripada 7,734 jawatan diisi. Ini bermakna lebih 300 sekolah ketika itu tidak mempunyai ketua yang dilantik secara tetap, dan kementerian menjangka 2,271 kekosongan pengetua dan guru besar perlu diisi sepanjang 2026 hingga 2027.
Insentif kecil untuk tanggungjawab yang makin berat
Kementerian juga mengakui di Parlimen pada Oktober 2025 bahawa sambutan terhadap NPQEL terjejas antara lain kerana elaun yang rendah, iaitu RM300 bagi calon pengetua dan RM200 bagi calon guru besar, berdasarkan skim yang diluluskan Jabatan Perkhidmatan Awam. Bagi guru cemerlang yang selesa di bilik darjah, jawatan guru besar membawa beban pentadbiran, akauntabiliti kewangan dan tekanan ibu bapa, dengan pulangan yang tidak selalunya setimpal.
Belanjawan 2027 tidak menyentuh elaun ini. Tumpuannya pada guru ialah mengurangkan kerja perkeranian melalui perluasan Pembantu Guru ke 200 sekolah rendah berkepadatan tinggi. Langkah itu membantu bilik darjah, tetapi tidak menjawab persoalan bagaimana menarik guru terbaik untuk memimpin sekolah dalam era autonomi.
Penempatan luwes dan pelapis menentukan nasib reformasi
RPM menyenaraikan dua prakarsa khusus di bawah Teras Strategik 3. Pertama, membentuk kumpulan pelapis pemimpin pendidikan melalui perancangan pengganti yang lebih tersusun. Kedua, mewujudkan keluwesan penempatan guru besar di sekolah rendah dan dari sekolah rendah ke sekolah menengah. Langkah kedua ini berpotensi melebarkan kumpulan calon pengetua tanpa menunggu kitaran latihan baharu, tetapi butiran pelaksanaannya belum diumumkan secara terperinci.
Bagi ibu bapa, isu ini lebih dekat daripada yang disangka. Sekolah yang dipimpin pemangku untuk tempoh panjang lazimnya sukar membuat keputusan jangka panjang, termasuk cara membelanjakan peruntukan penyelenggaraan atau sumbangan tabung yang kini lebih besar. Autonomi yang dijanjikan RPM hanya bermakna jika setiap sekolah mempunyai pemimpin yang terlatih, kekal dan diberi sokongan, dan di situlah ukuran sebenar reformasi sedekad ini akan dinilai.