Selepas 159 keracunan di Lenggong, mesin pemeriksaan premis makanan diuji semula

Pada malam 9 September lalu, pelajar sebuah sekolah berasrama di Lenggong, Perak mula mengadu sakit perut dan muntah. Menjelang tengah hari keesokannya, jumlah yang terjejas mencecah 159 orang, terdiri daripada pelajar dan kakitangan berumur antara 13 hingga 52 tahun. Menurut kenyataan kerajaan negeri Perak yang dilaporkan Bernama, Pejabat Kesihatan Daerah Hulu Perak mengarahkan premis penyedia makanan terbabit ditutup serta-merta di bawah Seksyen 18(1)(d) Akta Pencegahan dan Pengawalan Penyakit Berjangkit 1988, dan 34 sampel klinikal, 14 sampel persekitaran serta satu sampel makanan dihantar ke Makmal Kesihatan Awam Ipoh. Semua mangsa dilaporkan stabil tanpa kemasukan ke wad.

Dua minggu kemudian di Kota Kinabalu, satu operasi penguatkuasaan ke atas 62 premis makanan di sekitar Asia City, Bandaran Berjaya, Api-Api dan Warisan Square berakhir dengan 42 notis kompaun dan 12 premis diarah tutup, sembilan daripadanya kerana serangan tikus dan lipas. Dua peristiwa dalam bulan yang sama ini menimbulkan soalan yang sama di benak pengguna: sejauh mana sistem pemeriksaan premis makanan negara benar-benar berfungsi?

Angka kebangsaan menurun, tetapi satu episod cukup untuk menjejaskan ratusan

Data Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) menunjukkan arah yang baik. Sebanyak 707 episod keracunan makanan direkodkan pada 2024, dan setakat Mei 2025 jumlahnya 204 episod, penurunan 23 peratus berbanding tempoh sama tahun sebelumnya. Dari segi kes individu yang dilaporkan menerusi sistem e-Notifikasi, Menteri Kesihatan Dzulkefly Ahmad memaklumkan pada September 2025 bahawa 12,821 kes direkodkan setakat minggu epidemiologi ke-36, berbanding 18,034 kes dalam tempoh sama tahun sebelumnya, iaitu penurunan 28.9 peratus.

Namun insiden Lenggong menunjukkan kelemahan asas statistik keracunan makanan: satu sahaja episod di premis yang melayani ratusan orang, seperti dapur asrama, kantin sekolah atau katering majlis, boleh menjejaskan lebih ramai mangsa daripada puluhan episod kecil di gerai tepi jalan. Sebab itulah premis berkapasiti besar menjadi tumpuan pemeriksaan, dan sebab itulah satu kegagalan di premis sebegini cepat menjadi berita kebangsaan.

Markah 78 peratus pun tidak menjamin premis terlepas

Ramai pengguna menganggap premis hanya ditutup apabila kebersihannya teruk. Hakikatnya lebih berlapis. Di bawah Seksyen 11 Akta Makanan 1983, premis yang mendapat markah pemeriksaan kebersihan rendah boleh diarah tutup sehingga 14 hari. Tetapi premis di Lenggong mencatat markah 78.16 peratus semasa pemeriksaan, melepasi paras lulus, dan tetap ditutup kerana pihak berkuasa kesihatan menggunakan kuasa berbeza di bawah Akta 342 apabila premis disyaki menjadi punca wabak. Markah kebersihan mengukur keadaan premis pada hari pemeriksaan; ia bukan jaminan bahawa makanan yang keluar dari dapur itu selamat setiap hari.

Di samping perintah tutup, Peraturan-Peraturan Kebersihan Makanan 2009 memperincikan 33 kesalahan yang boleh dikompaun, daripada pengendali yang tidak menjalani latihan dan suntikan tifoid hinggalah kawalan perosak dan pengurusan sampah. Kompaun yang tidak dibayar boleh membawa pendakwaan di mahkamah, dengan denda sehingga RM10,000 atau penjara sehingga dua tahun jika sabit kesalahan.

Operasi mengejut kini dijalankan sepanjang tahun, bukan musim perayaan sahaja

Pemeriksaan premis secara besar-besaran dahulunya identik dengan bulan Ramadan. Pada Februari 2026 misalnya, KKM melaksanakan lebih 200 sesi taklimat kebersihan kepada 77,583 peniaga di 1,274 lokasi bazar Ramadan di seluruh negara, selain 426 pemeriksaan ke atas kilang ais, restoran dan hotel yang menyediakan bufet berbuka. Operasi di Kota Kinabalu pada 25 September lalu, yang menggembleng 56 anggota penguat kuasa dalam satu hari, menunjukkan pendekatan serbuan luar musim perayaan semakin menjadi rutin, terutama di kawasan tumpuan pelancong.

Corak kesalahan yang ditemui agak konsisten dari satu operasi ke satu operasi: kebersihan dan penyelenggaraan premis, kawalan perosak, pengurusan sampah serta pematuhan pengendali makanan kepada latihan dan pemeriksaan kesihatan. Ini petanda masalahnya bukan pada undang-undang yang tidak mencukupi, tetapi pada pematuhan harian pengusaha apabila tiada pegawai di depan pintu.

BeSS dan sasaran kadar insiden bawah 50 menjelang 2030

Selain penguatkuasaan, KKM cuba menarik pengusaha ke arah pematuhan sukarela menerusi pengiktirafan Bersih, Selamat dan Sihat (BeSS). Setakat Jun 2025, sebanyak 14,509 premis makanan di seluruh negara telah menerima pengiktirafan ini, peningkatan hampir 25 peratus berbanding tahun sebelumnya. Sasaran jangka panjang kementerian ialah menurunkan kadar insiden keracunan makanan ke bawah 50 kes bagi setiap 100,000 penduduk menjelang 2030. Angka ini perlu dibaca dengan latar global: menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), satu daripada 10 orang di dunia jatuh sakit setiap tahun akibat makanan yang tercemar, jadi tiada negara yang boleh mendakwa risiko ini selesai sepenuhnya.

Semakan paling murah bermula di meja pelanggan sendiri

Bagi pengguna, sistem ini meninggalkan beberapa isyarat yang boleh diperiksa sendiri. Premis yang mempamerkan pengiktirafan BeSS atau gred kebersihan daripada pihak berkuasa tempatan telah melalui sekurang-kurangnya satu pemeriksaan rasmi. Pengendali makanan yang sah perlu menjalani latihan dan suntikan tifoid, dan aduan tentang premis yang kotor boleh disalurkan terus kepada pejabat kesihatan daerah atau menerusi saluran aduan rasmi KKM. Insiden Lenggong mengingatkan bahawa penguatkuasaan selepas kejadian hanya separuh daripada perlindungan; separuh lagi ialah mata pengguna yang memilih untuk tidak berbelanja di premis yang jelas mengabaikan kebersihan, kerana itulah tekanan pasaran yang dirasai pengusaha setiap hari, jauh sebelum pegawai kesihatan tiba.