Malaysia mencatatkan 101 kematian ibu bersalin sepanjang tahun 2024, bersamaan nisbah 24.3 bagi setiap 100,000 kelahiran hidup. Menurut data Jabatan Perangkaan Malaysia, itu paras terbaik sejak 2019 dan jauh daripada puncak 68.2 yang dicatatkan pada 2021 ketika sistem hospital tertekan oleh wabak COVID-19.
Namun set data yang sama mendedahkan arah aliran kedua yang kurang diberi perhatian. Pada tahun yang sama, kadar kematian neonatal, iaitu kematian bayi dalam tempoh 28 hari pertama kehidupan, naik ke 4.5 bagi setiap 1,000 kelahiran hidup. Itu paras tertinggi sejak 2018 dan jauh lebih tinggi berbanding 3.1 pada tahun 2000. Sistem kesihatan negara semakin cekap menyelamatkan ibu, tetapi tidak menunjukkan kemajuan yang setara untuk bayi yang baru dilahirkan.
Kematian ibu jatuh 14 peratus dalam satu tahun
Bilangan kematian ibu bersalin turun daripada 117 kes pada 2023 kepada 101 kes pada 2024, iaitu penurunan hampir 14 peratus. Nisbahnya pula bergerak daripada 26.0 pada 2022 kepada 25.7 pada 2023 dan seterusnya 24.3 pada 2024.
Pencapaian ini bersandar pada satu asas yang jarang dibincangkan kerana ia sudah dianggap biasa. Data Kementerian Kesihatan menunjukkan 99.6 peratus kelahiran yang didaftarkan pada 2023 dikendalikan oleh kakitangan terlatih, dengan majoriti besar berlaku di hospital kerajaan. Rangkaian klinik kesihatan ibu dan anak yang memantau kehamilan sejak trimester pertama itulah yang menangkap masalah seperti pre-eklampsia dan kencing manis kehamilan sebelum ia menjadi kecemasan.
Kadar bayi naik walaupun bilangan kematian berkurang
Angka neonatal perlu dibaca dengan teliti kerana ia kelihatan bercanggah. Bilangan kematian neonatal sebenarnya turun daripada 1,941 kes pada 2023 kepada 1,863 kes pada 2024, iaitu susutan kira-kira empat peratus. Kadarnya tetap naik kerana pembahagi bergerak lebih laju.
Kelahiran hidup di Malaysia merosot sembilan peratus dalam tempoh itu, daripada 455,761 kepada 414,918, jumlah terendah sejak 1980. Apabila bilangan kelahiran mengecil lebih cepat daripada bilangan kematian, risiko bagi setiap bayi yang dilahirkan tetap meningkat walaupun jumlah mutlak kematian menurun. Corak yang sama kelihatan pada kadar kematian bayi bawah satu tahun, yang naik ke 7.2 bagi setiap 1,000 kelahiran hidup pada 2024 dan menyamai paras 2018 sebagai yang tertinggi dalam siri 25 tahun.
Implikasinya jelas untuk cara Malaysia menilai prestasi kesihatan. Sasaran yang dinyatakan dalam bentuk kadar akan menjadi semakin sukar dicapai dalam persekitaran kelahiran menyusut, dan penambahbaikan sebenar hanya kelihatan apabila bilangan mutlak dan kadar dibaca bersama.
Jurang antara negeri lebih luas daripada purata kebangsaan
Purata kebangsaan menyembunyikan perbezaan yang besar. Pada 2024, Perak mencatat nisbah kematian ibu tertinggi dalam kalangan negeri pada 36.2, diikuti Negeri Sembilan 34.0, Johor 33.3, Sabah 28.5 dan Kuala Lumpur 28.3. Di hujung yang lain, Melaka mencatat 8.0 dan Pahang 9.3, manakala Perlis dan Labuan tidak merekodkan sebarang kematian ibu.
Kedudukan ini juga tidak stabil dari tahun ke tahun. Kedah yang mencatat nisbah tertinggi antara negeri pada 2023 dengan 38.4 turun ke 16.3 pada 2024, manakala Perak bergerak ke arah bertentangan daripada 19.5 kepada 36.2. Bagi wilayah kecil, satu kes tunggal sudah cukup untuk mengubah gambaran, seperti Putrajaya yang mencatat 64.6 hasil satu kematian sahaja. Kerana itu prestasi negeri lebih wajar dinilai atas purata beberapa tahun berbanding lonjakan satu tahun.
Kehamilan semakin lewat, profil risiko turut berubah
Kadar kesuburan jumlah Malaysia turun daripada 1.73 anak bagi setiap wanita pada 2023 kepada 1.6 pada 2024, jauh di bawah paras penggantian 2.1. Yang lebih penting bagi perancangan perkhidmatan bersalin ialah taburan umur di sebalik angka itu.
Pada 2024, kumpulan wanita berumur 30 hingga 34 tahun mencatat kadar kesuburan tertinggi pada 100 kelahiran bagi setiap 1,000 wanita, mengatasi kumpulan 25 hingga 29 tahun yang mencatat 93. Kehamilan pada usia lebih lanjut secara amnya membawa kadar tekanan darah tinggi, kencing manis kehamilan dan kelahiran pramatang yang lebih tinggi. Ertinya Malaysia kini menguruskan lebih sedikit kehamilan, tetapi setiap satunya menuntut pemantauan yang lebih rapat, bukan lebih longgar.
Tekanan tenaga kerja mengancam pencapaian yang sudah dibina
Risiko terbesar kepada trend positif kematian ibu datang daripada kapasiti perkhidmatan, bukan daripada pengetahuan perubatan. Pada Jun 2026, Hospital Segamat memaklumkan rancangan menutup sementara klinik pakar obstetrik dan ginekologi mulai 1 Julai berikutan kekurangan pegawai perubatan, di samping menangguhkan rujukan kes stabil dari Rompin dan Gemas. Jabatan Kesihatan Negeri Johor kemudian menegaskan hospital berkenaan terus beroperasi dan susunan perkhidmatan sedang dimuktamadkan.
Isu itu bukan setempat. Beberapa hospital kerajaan di Johor, Sabah, Kelantan dan Selangor mengeluarkan kenyataan berkaitan kekurangan doktor dalam tempoh yang sama. Perkhidmatan bersalin adalah antara yang paling terdedah kepada kekurangan ini kerana ia bergantung pada kesediaan pakar sepanjang masa, bukan pada waktu pejabat.
Bagi rakyat Malaysia, ujian sebenar dalam data tahun hadapan ialah sama ada nisbah 24.3 itu dapat dikekalkan sambil kadar neonatal mula bergerak turun. Kedua-duanya bergantung pada perkara yang sama, iaitu klinik antenatal yang tidak memendekkan pemantauan dan wad bayi yang mempunyai kakitangan mencukupi ketika bilangan kelahiran mengecil dan kes rumit semakin banyak.