Pada 21 Julai lalu, Timbalan Menteri Kesihatan, Datuk Hanifah Hajar Taib, memberitahu Dewan Rakyat bahawa 427 fasiliti kesihatan primer kini beroperasi di kawasan luar bandar dan pedalaman Sabah serta Sarawak. Dalam jawapan yang sama, beliau mendedahkan bahawa Perkhidmatan Klinik Bergerak telah memberi manfaat kepada hampir 161,000 penduduk di kedua-dua negeri itu.
Angka tersebut mengalihkan perbincangan daripada soal berapa banyak bangunan klinik yang ada kepada soal sejauh mana perkhidmatan itu bergerak keluar mencari penduduk. Cabaran struktur seperti kekurangan doktor dan kesukaran geografi sudah kami laporkan dalam ulasan sebelum ini. Data terbaharu ini membuka satu lapisan baharu, iaitu bagaimana sistem itu sebenarnya sampai kepada kampung yang jauh, dan di mana ia masih tersekat.
Perkhidmatan yang bergerak kepada pesakit, bukan pesakit kepada klinik
Perkhidmatan Klinik Bergerak dijalankan menggunakan pengangkutan darat, air dan udara mengikut kesesuaian geografi setiap kawasan. Di Sabah, perkhidmatan ini memberi manfaat kepada hampir 66,000 penduduk menerusi lawatan ke 416 lokaliti. Di Sarawak, hampir 95,000 penduduk mendapat manfaat menerusi lawatan ke 1,031 lokaliti.
Perbandingan antara dua angka itu memberitahu sesuatu tentang bentuk penempatan di Borneo. Di Sarawak, purata penerima manfaat bagi setiap lokaliti yang dilawati ialah kira-kira 92 orang, berbanding kira-kira 159 orang di Sabah. Ini bermakna pasukan di Sarawak bergerak ke lebih banyak titik dengan kumpulan penduduk yang lebih kecil di setiap titik, satu corak yang menaikkan kos pengangkutan bagi setiap pesakit yang dirawat.
Timbalan Menteri turut melaksanakan Program Jelajah Kesihatan Borneo sejak awal tahun ini untuk menilai mutu penyampaian perkhidmatan di lapangan, termasuk di Tuaran, Putatan dan Penampang di Sabah, serta Kuching, Kota Samarahan, Miri dan Mukah di Sarawak.
Rekod elektronik maju di Sarawak, jauh ketinggalan di Sabah
Jurang paling ketara dalam data yang dibentangkan bukan antara bandar dengan luar bandar, tetapi antara Sarawak dengan Sabah. Sistem Pengurusan Klinik Berasaskan Awan yang membolehkan rekod perubatan elektronik dikongsi antara fasiliti kini dilaksanakan di 142 klinik di Sarawak, tetapi baharu sembilan klinik di Sabah. Kementerian Kesihatan mensasarkan pelaksanaan di semua klinik seluruh negara menjelang penghujung 2028.
Bagi teleperundingan pula, 34 klinik kesihatan di Sabah dan 48 klinik di Sarawak sudah menawarkan perkhidmatan itu. Jumlah ini masih kecil berbanding 427 fasiliti yang beroperasi di kawasan pedalaman kedua-dua negeri. Untuk merapatkan jurang ini, Suruhanjaya Komunikasi dan Multimedia Malaysia diperuntukkan RM650 juta dalam Belanjawan 2026 bagi memperkukuh ketersambungan Internet di hospital, klinik kesihatan, klinik ibu dan anak, klinik komuniti dan klinik desa.
Sukarelawan kampung menjadi lapisan pertama sistem kesihatan
Antara maklumat yang jarang mendapat perhatian ialah peranan penduduk kampung sendiri dalam rantaian perkhidmatan. Di Sabah, terdapat 650 Panel Penasihat Klinik Kesihatan dan 304 Sukarelawan Penggerak Kesihatan Asas. Di Sarawak, jumlahnya lebih besar dengan 1,035 Panel Penasihat Klinik Kesihatan dan 561 Wakil Kesihatan Kampung yang telah dilatih.
Kumpulan ini bertindak sebagai penghubung antara klinik dengan komuniti, membantu mengenal pasti kes yang perlu dirujuk dan menyampaikan maklumat kesihatan dalam bahasa serta konteks tempatan. Bagi kampung yang hanya menerima lawatan berkala, merekalah yang hadir setiap hari. Nilai lapisan ini bergantung pada kekerapan latihan semula dan sokongan yang diberikan kepada mereka, bukan sekadar bilangan nama dalam senarai.
Bangunan daif menghakis keyakinan sebelum rawatan bermula
Keadaan fizikal fasiliti kekal menjadi masalah yang belum selesai. Menerusi inisiatif Bitara MADANI, sebanyak 154 klinik daif di Sabah telah dibaik pulih dengan peruntukan RM76.28 juta sejak 2023, manakala RM40 juta diperuntukkan bagi menaik taraf 50 klinik daif di Sarawak.
Dalam Rancangan Malaysia Ke-13 yang meliputi tempoh 2026 hingga 2030, sektor kesihatan menerima peruntukan RM40 bilion daripada jumlah keseluruhan RM430 bilion. Kerajaan menyatakan komitmen untuk meneruskan pembinaan dan naik taraf hospital serta klinik daif, di samping mengurangkan perbelanjaan yang ditanggung sendiri oleh pesakit. Bagi penduduk pedalaman, perbelanjaan sendiri itu selalunya bukan kos rawatan, tetapi kos bot, minyak dan hari kerja yang hilang untuk sampai ke klinik.
Penyakit kronik menuntut kesinambungan, bukan sekadar liputan
Ujian sebenar bagi model bergerak ini terletak pada penyakit yang memerlukan rawatan berterusan. Tinjauan Kebangsaan Kesihatan dan Morbiditi 2023 mencatatkan prevalens kencing manis dalam kalangan dewasa pada 15.6 peratus, darah tinggi 29.2 peratus dan kolesterol tinggi 33.3 peratus. Penyakit sebegini menuntut pemantauan tekanan darah dan paras gula, bekalan ubat yang tidak terputus, serta ujian makmal berkala.
Lawatan yang datang beberapa bulan sekali boleh mengesan kes baharu, tetapi lebih sukar untuk memastikan rawatan diteruskan sehingga penyakit terkawal. Sebab itu ukuran yang paling berguna bukan bilangan lokaliti yang pernah dilawati, tetapi berapa kerap setiap lokaliti menerima lawatan dan berapa ramai pesakit kronik yang kekal dalam rawatan selepas dua atau tiga tahun.
Bagi keluarga di pedalaman Sabah dan Sarawak, perbezaan antara dua ukuran itu sangat nyata. Satu bermakna nama kampung mereka tersenarai dalam laporan tahunan. Satu lagi bermakna ubat darah tinggi sampai tepat pada waktunya, dan seorang pesakit tidak perlu menunggu keadaannya menjadi kecemasan sebelum sistem kesihatan menemuinya.