Antara hujah yang paling kerap digunakan dalam krisis Negeri Sembilan ialah dakwaan bahawa pembesar adat, khususnya seorang Undang, tidak boleh dipecat, atau bahawa pemecatannya mesti melalui satu cara yang tertentu sahaja. Untuk menilai hujah ini, kita tidak perlu berteori. Sejarah Negeri Sembilan sendiri sudah memberi jawapan, sekurang-kurangnya dua kali.
Jelebu, 1980
Pada tahun 1980, di Luak Jelebu, berlaku pertikaian tentang pelantikan seorang Undang. Pelantikan Undang Jelebu yang baharu diisytiharkan sah. Kerajaan negeri, ketika itu di bawah pimpinan Menteri Besar Rais Yatim, mengiktiraf pelantikan itu, dan ia disembahkan kepada Yang di-Pertuan Besar mengikut adat. Istiadat rasminya diadakan di Istana Besar Sri Menanti.
Yang menarik ialah nasib mereka yang membantah. Tujuh Datuk Lembaga yang menentang keputusan adat itu diisytiharkan oleh pembesar adat luak sebagai terpecat dengan sendirinya kerana melanggar adat, dan tujuh pengganti dilantik serentak.
Yang lebih penting untuk direnung ialah cara bantahan itu disalurkan. Tujuh Lembaga yang terpecat itu tidak mengisytiharkan sesiapa sebagai raja, dan tidak melangkau Yamtuan. Sebaliknya, mereka menghantar satu memorandum bantahan kepada Yang di-Pertuan Besar, melalui Setiausaha Dewan Keadilan dan Undang. Mereka menyembah kepada Yamtuan sebagai puncak rujukan, bukan mencabar baginda.
Dua pengajaran boleh diambil. Pertama, pembesar adat yang membantah keputusan adat pun boleh terpecat dengan sendirinya. Kedua, kerajaan negeri mengiktiraf hasil proses adat, dan jalan bantahan yang betul ialah menyembah kepada Yamtuan.
Johol, 2016
Tiga puluh enam tahun kemudian, pada 2016, sejarah berulang di Luak Johol. Undang Luak Johol dipecat berkuat kuasa serta-merta, melalui muafakat sebulat suara pembesar adat luak, selepas tiga belas kesalahan dibacakan. Ini bukan perkara kecil. Beliau ialah Undang Johol pertama yang dipecat sejak institusi itu wujud pada tahun 1723, iaitu hampir tiga ratus tahun.
Menteri Besar ketika itu, Mohamad Hasan, menegaskan dengan jelas bahawa pemecatan itu selaras dengan perlembagaan negeri, dan bahawa kerajaan tidak boleh campur tangan dalam urusan adat pemecatan seorang Undang. Undang yang dipecat itu digantikan dengan Undang baharu, dan penggantinya kekal memegang jawatan sehingga hari ini.
Perhatikan bahawa pada 2016, walaupun seorang Undang dipecat serta-merta, tiada krisis takhta yang berlaku. Tiada sesiapa mengisytiharkan Yamtuan baharu. Pertikaian itu diselesaikan dalam kerangka adat dan perlembagaan, dan negeri terus berjalan seperti biasa. Inilah gambaran bagaimana pertikaian pembesar adat sepatutnya diuruskan.
Ironi yang wajar direnung
Di sinilah terletak satu ironi yang patut difikirkan dengan tenang.
Pada 2016, Undang Johol yang dipecat itu membantah bahawa pemecatannya tidak sah, antaranya kerana ia bukan keputusan mesyuarat rasmi Dewan Keadilan dan Undang. Ketika itu, ada pihak yang berhujah bahawa tanpa DKU, pemecatan tidak sempurna.
Tetapi pada 2026, hujah seolah-olah berpusing. Kini ada pihak yang mendakwa sebaliknya, iaitu DKU tidak sepatutnya terlibat dalam pemecatan Undang. Persoalan yang sama, tentang peranan DKU, digunakan dua cara yang bertentangan, bergantung pada apa yang menguntungkan pihak yang berhujah pada masa itu. Ini mengingatkan kita untuk berhati-hati dengan hujah yang berubah-ubah mengikut keadaan, dan bukan berpegang pada prinsip yang tetap.
Apa yang sejarah beritahu kita
Preseden Jelebu 1980 dan Johol 2016 memberi kita satu gambaran yang jelas. Pembesar adat, termasuk seorang Undang, memang boleh dipecat melalui proses adat dalam luak. Pemecatan itu berkuat kuasa penuh. Ia diiktiraf oleh kerajaan negeri, termasuk oleh Menteri Besar. Dan ia berlaku, dua kali, tanpa mencetuskan sebarang krisis takhta.
Ini penting kerana ia menjawab satu kekeliruan besar. Yang mencetuskan krisis pada 2026 bukanlah pemecatan seorang Undang. Pemecatan Undang, seperti yang ditunjukkan sejarah, ialah perkara yang boleh diselesaikan dalam adat luak. Yang mencetuskan krisis ialah lompatan yang tidak pernah berlaku sebelum ini, iaitu daripada pemecatan seorang Undang, kepada cubaan melucutkan seorang Yang di-Pertuan Besar.
Peranan sebenar kerajaan negeri
Satu lagi pengajaran daripada 1980 dan 2016 ialah tentang peranan kerajaan negeri. Dalam kedua-dua peristiwa, kerajaan negeri tidak melantik atau menjatuhkan sesiapa mengikut kehendak politik. Peranannya ialah mengiktiraf hasil proses adat yang sah, dan memastikan prosedur perlembagaan dipatuhi. Menteri Besar pada 1980 dan pada 2016 sama-sama menghormati proses adat dalam luak, dan tidak menggunakan pertikaian itu untuk kepentingan lain. Inilah teladan yang wajar diteliti apabila menilai peranan setiap pihak dalam krisis 2026, termasuk sikap Menteri Besar yang enggan menandatangani proklamasi pelucutan Yamtuan tanpa justifikasi yang cukup.
Belajar daripada masa lalu
Sejarah bukan sekadar cerita lama. Ia adalah panduan. Apabila kita meletakkan krisis 2026 di sebelah preseden 1980 dan 2016, kita nampak dengan lebih jelas apa yang biasa dan apa yang luar biasa.
Yang biasa ialah pertikaian dan pemecatan pembesar adat dalam luak, yang diselesaikan melalui adat dan diiktiraf kerajaan. Dalam kedua-dua peristiwa itu, Yamtuan kekal sebagai rujukan tertinggi, dan institusi negeri terus berfungsi. Yang luar biasa pada 2026 ialah cubaan melangkau daripada urusan luak kepada penurunan takhta negeri, tanpa memenuhi syarat perlembagaan yang telah ditetapkan.
Sejarah sudah jawab. Yang perlu kita lakukan hanyalah mendengarnya dengan jujur, dan tidak memilih hanya bahagian yang menyenangkan hati satu-satu pihak.