Salah satu hujah paling asas dalam krisis Negeri Sembilan ialah dakwaan bahawa Undang setaraf dengan raja. Daripada dakwaan ini, mengalir hujah seterusnya, bahawa jika Undang setaraf raja, maka Undang boleh melantik dan melucutkan Yamtuan seperti yang mereka kehendaki. Hujah ini kedengaran munasabah pada pendengaran pertama. Tetapi ia bukan hujah baharu, dan ia sudah pun dijawab, lebih empat puluh tahun yang lalu, oleh mahkamah tertinggi negara.

Kes 1981 yang menjadi duluan

Dalam kes Dato Menteri Othman bin Baginda lwn Dato Ombi Syed Alwi bin Syed Idrus, yang dilaporkan dalam Malayan Law Journal sebagai [1981] 1 MLJ 29, Mahkamah Persekutuan berhadapan dengan persoalan tentang kedudukan seorang Undang. Kes ini timbul daripada pertikaian adat di Jelebu pada 1980, dan ia dibawa sehingga ke mahkamah tertinggi negara.

Persoalan asas dalam kes itu ialah sama ada tindakan yang berkaitan dengan seorang Undang boleh disaman atau dicabar di mahkamah sivil, dan apakah kedudukan sebenar seorang Undang di sisi undang-undang. Keputusan mahkamah dalam kes ini menjadi duluan yang mengikat, bukan sekadar pandangan seorang penulis atau pakar. Dan keputusan itu jelas.

Kata Hakim Salleh Abas

Hakim Mahkamah Persekutuan ketika itu, Salleh Abas, membezakan dengan tegas antara kedudukan seorang Raja yang berdaulat dengan kedudukan seorang Undang. Beliau menyatakan bahawa seorang Undang tidak mempunyai kedaulatan. Dalam bahasa asal penghakiman itu, "an Undang has no sovereignty".

Beliau juga menjelaskan bahawa bagi maksud imuniti di bawah Perkara 181(2) Perlembagaan Persekutuan, seorang Undang bukanlah seorang Raja. Dalam kata-kata baginda, "for the purpose of this Article he is not a Ruler". Alasannya mudah dan mendalam sekali gus. Imuniti daripada tindakan mahkamah hanya untuk pihak yang berdaulat, dan seorang Undang tidak berdaulat. Kerana Undang tidak berdaulat, tindakan yang berkaitan dengannya boleh dinilai di mahkamah, tidak seperti seorang Raja.

Peranan Dewan Keadilan dan Undang

Dalam kes yang sama, mahkamah turut mengiktiraf kedudukan Dewan Keadilan dan Undang. DKU disifatkan sebagai penjaga adat, dan nasihatnya dalam hal adat adalah mengikat.

Lebih penting lagi, mahkamah memutuskan bahawa soal pemilihan seorang Undang itu sendiri tidak boleh dibicarakan di mahkamah sivil, kerana ia adalah urusan adat yang forumnya ialah DKU, bukan mahkamah. Ini bermakna sejak 1981, kedudukan DKU sebagai institusi adat yang berautoriti telah diperkukuh oleh mahkamah tertinggi negara.

Kaitannya dengan 2026

Apa kaitan semua ini dengan krisis hari ini?

Memang benar, Perlembagaan Negeri Sembilan menetapkan bahawa Undang Yang Empat memilih dan melantik Yang di-Pertuan Besar. Perkara itu tidak dinafikan. Tetapi melantik seorang raja tidak bererti seseorang itu menjadi setaraf raja, atau boleh melucutkan raja sesuka hati.

Perkara VII Undang-Undang Tubuh meletakkan Yamtuan sebagai pemerintah yang mengambil keutamaan ke atas semua orang dalam negeri. Perkara XL(2) pula memberi Undang budi bicara bersama Yamtuan dalam beberapa perkara terhad sahaja, seperti pelantikan Menteri Besar. Ia tidak menjadikan Undang sebagai raja bersama. Dan seperti yang diputuskan mahkamah pada 1981, kuasa Undang bukanlah kuasa yang berdaulat.

Kuasa bersama pun tetap terikat

Perlu difahami bahawa walaupun dalam perkara yang para Undang berkongsi budi bicara dengan Yamtuan, kuasa itu tetap dijalankan dalam kerangka perlembagaan, bukan secara mutlak. Ia dilaksanakan bersama Yamtuan, mengikut syarat dan prosedur yang ditetapkan, dan bukan sebagai satu kuasa berasingan yang boleh mengatasi kedudukan baginda.

Malah, protokol adat sendiri mengesahkan perkara ini. Undang berdiri ketika keberangkatan Yamtuan. Hanya Yamtuan yang mewakili Negeri Sembilan di Majlis Raja-Raja Malaysia. Perbezaan kedudukan ini bukan rekaan pihak yang menyokong Yamtuan. Ia terpahat dalam adat dan disahkan oleh mahkamah.

Kenapa duluan mahkamah penting

Perbezaan antara pendapat dan duluan mahkamah amat besar. Pendapat seorang penulis atau pakar boleh dipertikai dan diganti dengan pendapat lain. Tetapi duluan yang ditetapkan Mahkamah Persekutuan ialah sebahagian daripada undang-undang negara. Mahkamah yang lebih rendah terikat untuk mengikutnya, dan ia kekal berkuat kuasa selagi tidak diterbalikkan oleh mahkamah yang setaraf atau lebih tinggi. Kes 1981 ini tidak pernah diterbalikkan. Oleh itu, apabila ada pihak mendakwa Undang setaraf raja, mereka bukan sahaja berlawanan dengan teks perlembagaan, malah berlawanan dengan keputusan mahkamah tertinggi negara yang masih sah sehingga hari ini.

Satu Undang, bukan dua raja

Apabila kita satukan semua ini, satu kesimpulan yang mudah difahami muncul.

Di Negeri Sembilan, ada Undang di setiap luak. Undang ialah pembesar adat yang berkuasa dan dihormati dalam luaknya. Tetapi kuasa itu ialah kuasa pada peringkat luak, bukan kedaulatan pada peringkat negeri. Kedaulatan negeri terletak pada seorang sahaja, iaitu Yang di-Pertuan Besar.

Itulah maksud slogan yang ringkas tetapi tepat. Satu Undang, bukan dua raja. Bukan kerana kita memandang rendah institusi Undang, yang mulia dan penting dalam adat. Tetapi kerana perlembagaan dan mahkamah sendiri sudah meletakkan setiap pihak pada kedudukannya yang betul.

Hujah bahawa Undang setaraf raja mungkin kedengaran menarik. Tetapi ia sudah ditimbang dan ditolak oleh Mahkamah Persekutuan, jauh sebelum krisis hari ini berlaku. Duluan itu tidak pernah diterbalikkan sehingga kini. Yang tinggal untuk kita lakukan hanyalah membaca semula keputusan itu, dan menghormatinya.